|
Η ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΤΩΝ
ΕΙΚΟΝΩΝ
ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΤΡΙΑΔΑΣ | |||||
Για το δόγμα της Αγίας
Τριάδος, εκτός από τις ρητές μαρτυρίες της Καινής Διαθήκης, έχουμε και
υπαινιγμούς στην Παλαιά Διαθήκη. Ένας από αυτούς τούς υπαινιγμούς είναι και η
εμφάνιση του Θεού στον Αβραάμ υπό την μορφή τριών ανδρών.
Στη Γένεση (18,1) ενώ ο Αβραάμ καθόταν κοντά στη δρυ Μαμβρῆ, όπου είχε στήσει την σκηνή του, τον επισκέφτηκαν τρεις άγνωστοι άνδρες. Ο Αβραάμ τους υποδέχτηκε με εγκαρδιότητα και αγάπη, παρ᾿ όλο που του ήταν άγνωστοι. Στη συνέχεια τους παρέθεσε πλούσιο τραπέζι. Κατά την συζήτηση οι άγνωστοι επισκέπτες ανήγγειλαν στον Αβραάμ ότι η γυναίκα του η Σάρρα θα αποκτήσει παιδί μέσα σ' ένα χρόνο, όπως και έγινε. Οι Πατέρες της Εκκλησίας στο βιβλικό αυτό γεγονός είδαν μία προτύπωση του μυστηρίου της Αγίας Τριάδος, το οποίο απεκαλύφθη πλήρως στην Καινή Διαθήκη. Για αυτό και η φιλοξενία του Αβραάμ απεικονίστηκε στη σχετική εικόνα. Επειδή στην συνέχεια της βιβλικής διηγήσεως οι δύο από τους τρεις άνδρες εμφανίζονται ως Άγγελοι, επικράτησε να εικονίζονται και οι τρεις με την αγγελική μορφή. Μια τέτοια εικόνα υπήρχε και τιμούνταν στους αρχαίους καιρούς στο μέρος, όπου έγινε η φιλοξενία του Αβραάμ κατά την μαρτυρία του Ευσεβίου Καισαρείας. Η υπεροχή του μέσου Αγγέλου επικράτησε σε πολλές εικόνες της φιλοξενίας. Αυτό οφείλεται στην ερμηνεία, που έδωσαν μερικοί Πατέρες της Εκκλησίας (Ιωάννης ο Χρυσόστομος, Ιωάννης Δαμασκηνός) στο γεγονός. Οι Πατέρες είδαν στην φιλοξενία του Αβραάμ την εμφάνιση του Ιησού Χριστού συνοδευόμενου από δύο Αγγέλων, ενώ άλλοι (Κύριλλος ο Αλεξανδρείας, Αμβρόσιος ο Μεδιολάνων) ερμήνευσαν την επίσκεψη των τριών ανδρών ως προτύπωση ολοκλήρου της Αγίας Τριάδος. Είναι άξιον παρατηρήσεως, ότι ο μέσος άγγελος όχι μόνο υπερέχει στο μέγεθος των δύο άλλων αλλά είναι και ο μόνος που κρατάει ειλητάριο. Αυτό αποτελεί χαρακτηριστικό στοιχείο της εικονογραφίας του Χριστού, ήδη από τους πρώτους χριστιανικούς χρόνους, γι' αυτό και υποστηρίχτηκε ότι, επειδή μάλιστα έχει και ένσταυρο φωτοστέφανο, ότι συμβολίζει τον Χριστό ή κατ᾿ άλλους τον Θεό Πατέρα. Στην δεύτερη περίπτωση που οι Άγγελοι εικονίζονται ως ισοκέφαλοι, χωρίς δηλαδή διάκριση μεγέθους και άλλων χαρακτηριστικών, η εικόνα θέλει να δηλώσει την ισοτιμία των Προσώπων της Αγίας Τριάδος.
Η πατερική ερμηνεία της
φιλοξενίας του Αβραάμ ως συμβολισμού της Αγίας Τριάδος επηρέασε και τα τροπάρια
της Εκκλησίας μας. Έτσι ένα τροπάριο της Κυριακής του Παραλύτου παρουσιάζει
ωραιότατα τον συμβολισμό: “Μέτοικος ὑπάρχων ὁ ᾿Αβραάμ, κατηξιώθη τυπικῶς
ὑποδέξασθαι, ἑνικόν μέν Κύριον ἐν τρισίν ὑποστάσεσιν, ὑπερούσιον, ἀνδρικαῖς δέ
μορφώσεσιν” (Κανών Μεσονυκτικού, ωδή στ´).
Η εικόνα της Αγίας
Τριάδος στην Ορθόδοξη Εκκλησία έχει δύο τύπους: Ο ένας είναι η παράσταση των
τριών Αγγέλων και φέρει την επιγραφή "Η Αγία Τριάς" ή "Η φιλοξενία του
Αβραάμ".
Ο δεύτερος τύπος είναι
η παράσταση των τριών Προσώπων της Αγίας Τριάδος, δηλαδή του Πατρός ως γέροντος,
του Υιού που εικονίζεται από τα δεξιά Του και του Αγίου Πνεύματος με τη μορφή
περιστεράς. Ο τύπος αυτός της απεικονίσεως της Αγίας Τριάδος, αναφέρεται στους
έσχατους βυζαντινούς και ιδιαίτερα στους μεταβυζαντινούς χρόνους εξαιτίας
δυτικής επιδράσεως.
Στην βυζαντινή
αγιογραφία ο Πατήρ δεν εικονίζεται, αλλ᾿ αντιπροσωπεύεται κατά κανόνα από τον
Υϊό για δύο λόγους: Πρώτον, διότι ο Πατήρ δεν φόρεσε σάρκα, όπως ο Υϊός με την
Ενανθρώπησή Του και συνεπώς κανένας δεν έχει δει τον Θεό Πατέρα. Δεύτερον, διότι
το κάθε Πρόσωπο της Αγίας Τριάδος είναι ολόκληρος ο Θεός. Εξαίρεση από τον
κανόνα αυτό είναι η παράσταση του Θεού Πατρός ως "Παλαιού των ημερών". Ο
χαρακτηρισμός αυτός έχει ληφθεί από το προφητικό βιβλίο του Δανιήλ (κεφ. 7ον)
και δηλώνει την αιωνιότητα του Θεού.
|
Παρασκευή 15 Μαρτίου 2013
Η ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΤΩΝ ΕΙΚΟΝΩΝ
ΙΗΣΟΥΣ ΧΡΙΣΤΟΣ
ΙΗΣΟΥΣ ΧΡΙΣΤΟΣ
"Εγώ
πατήρ, εγώ νυμφίος, εγώ οικία, εγώ τροφεύς, εγώ ρίζα, εγώ θεμέλιος. Παν όπερ
αν θέλης εγώ. Μηδενός εν χρεία καταστής. Εγώ δουλεύσω. Ήλθον γαρ διακονήσαι, ου
διακονηθήναι. Εγώ και φίλος και ξένος και κεφαλή και αδελφός και αδελφή και
μήτηρ. Πάντα εγώ. Μόνον οικείως έχε προς εμέ. Εγώ πένης δια σε και αλήτης δια
σε, επί σταυρού δια σε, επί τάφου δια σε, άνω υπέρ σού εντυγχάνω τω Πατρί.
Κάτω υπέρ σού πρεσβευτής Παραγέγονα παρά του Πατρός. Πάντα μοι συ και αδελφός
και συγκληρονόμος και φίλος και μέλος. Τι πλέον θέλεις;" (Αγ. Ιωάν. Χρυσόστομος) |
Η βυζαντινή ορθόδοξη αγιογραφίαΗ βυζαντινή ορθόδοξη αγιογραφία δεν είναι απλά μια "τέχνη", είναι ιερή τέχνη. Δεν είναι "ζωγραφική", είναι θεολογία. Δεν είναι "καλλιτεχνική έκφραση", είναι προσδοκία σωτηρίας. Δεν είναι "στολίδι", είναι συνάντηση με το θείο. Δεν είναι "φωτογραφία", είναι "εις Χριστόν παιδαγωγία". Δεν είναι "αντικείμενο", είναι ιερό σκεύος. Δεν είναι "υλική αξία", είναι υπέρβαση. Δεν είναι "συλλεκτικό είδος", είναι παρηγοριά, παραμυθία και ανάπαυση των Ορθοδόξων Χριστιανών κοντά στον Τριαδικό Θεό.
Χαρακτηριστικά της Βυζαντινής ΑγιογραφίαςΟ χαρακτήρας της Ορθόδοξης αγιογραφίας είναι σεμνός, κατανυκτικός, με πνευματικό και όχι σωματικό κάλλος. Τα άγια πρόσωπα εικονίζονται "εν αφθαρσία", με πνευματική και σωματική ρωμαλεότητα, με ανδρείο και γενναίο φρόνημα, με ευθύτητα. Η εικόνα είναι η σκάλα που μας ανεβάζει στον Ουρανό, αλλά και κατεβάζει τον Ουρανό στη γη. Είναι ένα σημείο συναντήσεως κτιστού και ακτίστου, παρελθόντος, παρόντος και μέλλοντος, του "νυν" και "αεί".
Ιδιότητες της Βυζαντινής ΑγιογραφίαςΗ Βυζαντινή αγιογραφία:
1. Καταργεί το κοσμικό φως. Σε καμμία Ορθόδοξη εικόνα δεν αποδίδεται σκιά. Όλα ειναι φωτεινά και ευδιάκριτα, επειδή φωτίζονται από τον Ανέσπερο Ήλιο της Δικαιοσύνης, τον Χριστό.
2. Καταργεί τον κοσμικό χώρο και χρόνο. Η εικόνα διατηρεί τα ιστορικά στοιχεία και πλαίσια αυτού που απεικονίζει, αλλά δε δεσμεύεται από αυτό. Ο Τριαδικός Θεός είναι άχρονος και αχώρητος. Ο χώρος και ο χρόνος είναι ανθρώπινα μεγέθη. Έτσι, η ορθόδοξη αγιογραφία δε διστάζει να αποδεσμευτεί από τη φυσιοκρατική αντίληψη της κοσμικής τέχνης.
3.Καταργεί την προοπτική. Δεν τηρείται η φυσική τάξη των πραγμάτων. Αυτή η αντίστροφη προοπτική, δηλώνει το μυστικό βάθος της εικόνας, που είναι το σωτηριώδες έργο του Κυρίου Ημών Ιησού Χριστού.
Σχολές της Βυζαντινής ΑγιογραφίαςH βυζαντινή αγιογραφία περιλαμβάνει τη φορητή εικόνα, την τοιχογραφία, το ψηφιδωτό και τη μικρογραφία, πού κοσμεί χειρόγραφους κώδικες και βιβλία. Κατά τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες χρησιμοποιήθηκαν κυρίως κηρόχυτες και εγκαυστικές φορητές εικόνες και ψηφιδωτά.
Τα ψηφιδωτά, μέχρι την εικονομαχία, κυριαρχούσαν στην ιστόρηση των ιερών ναών, επειδή οι μικροσκοπικές ψηφίδες της χρωματισμένης υαλόμαζας, με την ανακύκλιση και αντανάκλαση του φωτός, αναδείκνυαν τα χρώματα λαμπερά και ζωηρά, δημιουργώντας μίαν υπερβατική ατμόσφαιρα.
Σταδιακά, όμως, αυξάνεται ή χρήση της φορητής εικόνας και της τοιχογραφίας, είτε με τη μορφή της υδατογραφίας είτε με τη μορφή της ξηρογραφίας. Η περίοδος της δυναστείας των Παλαιολόγων αυτοκρατόρων του Βυζαντίου (1261-1453) θεωρείται ό χρυσούς αιών της βυζαντινής αγιογραφίας. Την εποχή αυτή διαμορφώνονται δύο Σχολές-τεχνοτροπίες: ή Μακεδονική, πού κυριαρχεί μέχρι τα μέσα του 15ου αιώνος και ή Κρητική, πού ανθεί κατά τον 16° αιώνα.
Η Μακεδονική τεχνοτροπία χαρακτηρίζεται από έντονα χρώματα με πλατιά σαρκώματα και φωτίσματα. Τα σώματα διαγράφονται κάτω από τα ενδύματα. Ή πτυχολογία είναι πλούσια και διακοσμείται με θεαματική λεπτομέρεια, ενώ παρατηρούνται ένταση, κίνηση, ελευθερία, πλούσια χρώματα και έντονη έκφραση της ψυχολογικής καταστάσεως των εικονιζόμενων προσώπων. Κύριος εκφραστής αυτής της τεχνοτροπίας υπήρξε ό Μανουήλ Πανσέληνος, πού ανεδείχθη στο πρώτο ήμισυ του 14ου αιώνα.
Τέλη του 14ου αιώνα καλλιεργείται ή Κρητική τεχνοτροπία. Κύρια χαρακτηριστικά είναι οι σκοτεινότεροι προπλασμοί, κυρίως στα πρόσωπα, όπου χρησιμοποιείται, το καφέ και όχι το πράσινο χρώμα της μακεδονικής σχολής. Η τέχνη είναι απλή, λιτή, με μυστικό ασκητικό χαρακτήρα. Το φως είναι πλέον λιγοστό και μοιαζει να πηγάζει από κάποιο βάθος, στοιχείο που υποβάλλει στον θεατή αποφατισμό και βαθιά κατάνυξη. Κύριος εκπρόσωπος αυτής της τεχνοτροπίας είναι ο Θεοφάνης ό Κρής.
αγιογραφίες . .
. : Αγιογραφίες του
Φώτη Κόντογλου θα βρείτε στον δεσμό που αντιστοιχεί
στο όνομά του. 
Αν ψάχνετε για κάποια
εικόνα, ιστορικό, συναξάρι... ημερομηνία εορτής αγίου, (ό,τι μπορώ να βρω), ή
φιλοσοφικά θέματα προς συζήτηση, σχέσεις θρησκειών, προσεγγίσεις Αληθείας από
επιστήμες, παραδόσεις, εμπειρίες... κριτική βιβλίου, θέσεων, μην διστάσετε να
επικοινωνήσετε... Επίσης, αν θέλετε
τις παραπάνω παρατεθείσες εικόνες, σε μεγαλύτερη
ανάλυση...ΑΓΚΑΘΙΝΟ ΣΤΕΦΑΝΙ
Πέμπτη, 21 Φεβρουαρίου 2013
Αγκάθινο στεφάνη.
Οι Ρωμαίοι στρατιώτες όταν έφτιαξαν το ακάνθινο στεφάνι
που φόρεσαν στο Ιησού Χριστό, προφανώς για να διασκεδάσουν, τα Ευαγγέλια το
αναφέρουν σαν ένα σημαντικό μέρος των παθών Του. Φαίνεται πως υπάρχει εδώ μια
ειρωνική αλήθεια, ο Ιησούς Χριστός ήταν Βασιλιάς, όμως πριν αναλάβει τη βασιλεία
Του, έπρεπε πρώτα να γευθεί την απόρριψη από το λαό Του, τον εμπαιγμό και τα
πάθη, από ένα κόσμο γεμάτο από αγκάθια,τον πόνο και τη διαφθορά της αμαρτίας.
Θεμελίωσε λοιπόν το βασιλικό Του δικαίωμα, βιώνοντας τον πόνο προσωπικά, και
ανέλαβε την εξουσία καθώς Τον έστεψαν με το αγκάθινο στεφάνι.Αυτό έχει σημασία και στη δική μας ζωή.
Το αγκάθινο στεφάνι δεν είναι απλή σκηνική λεπτομέρεια σε κινηματογραφική ταινία, από αυτές που συγκινούν τον κόσμο λίγες μέρες πριν το Πάσχα, αλλά έχει σημασία και για τη δική μας ζωή επίσης.
Ο Ιησούς Χριστός είπε ότι, εάν θέλουμε να Τον ακολουθήσουμε, πρέπει να σηκώνουμε καθημερινά το σταυρό μας, με την ίδια έννοια θα μπορούσε επίσης να πει ότι πρέπει να αποκτήσουμε εμπειρία και από το αγκάθινο στεφάνι Του, αφού είμαστε ενωμένοι μαζί Του στο καμίνι των παθών. Το αγκάθινο στεφάνι είχε σημασία για τον Ιησού Χριστό, και έχει σημασία για κάθε άνθρωπο που Τον ακολουθεί.
Όπως περιγράφει η Γένεση, ο Αδάμ και η Εύα απέρριψαν το Θεό όταν διάλεξαν ν αποκτήσουν τη γνώση του καλού και του κακού. Δεν υπάρχει τίποτα κακό στο να γνωρίζουμε τη διαφορά μεταξύ καλού και κακού, όμως είναι μεγάλο κακό η βίωση του κακού, επειδή οδηγεί σε μια πορεία γεμάτη αγκάθια και βάσανα.
Μέρος της τιμωρίας που έλαβαν οι Πρωτόπλαστοι από το Θεό για την παράβασή τους, ήταν και τούτο: "Κατηραμένη να ήναι η γη εξ αιτίας σου· με λύπας θέλεις τρώγει τους καρπούς αυτής πάσας τας ημέρας της ζωής σου· και ακάνθας και τριβόλους θέλει βλαστάνει εις σε". Γέν.3:17-18.
Γι αυτό δεν ήταν παράξενο που όταν ο Ιησούς ήρθε να κηρύξει τη Βασιλεία του Θεού, η ανθρωπότητα, απομακρυσμένη όπως ήταν από το Θεό, όχι μόνο Τον απέρριψε αλλά έδειξε έμπρακτα αυτή την απόρριψη με αγκάθια και θάνατο.
Ο Ιησούς Χριστός τα αποδέχθηκε όλα αυτά μαζί και το αγκάθινο στεφάνι, σαν μέρος του πικρού ποτηριού Του, επειδή ήθελε να υποφέρει όλα όσα και οι άνθρωποι, ώστε να μπορεί να ανοίξει σ εμάς πόρτα διαφυγής απ’ αυτό τον κόσμο των δακρύων.
Οι κυβερνήσεις αυτού του κόσμου συνηθίζουν να φορτώνουν στους πολίτες τους όλο και περισσότερα αγκάθια. Αντίθετα ο Ιησούς Χριστός υπέφερε ο ίδιος όλα όσα Του έκαναν, για να μπορεί να εξαγοράσει όλους εμάς από αυτόν τον κόσμο της ασέβειας και των αγκαθιών.
Όλοι υποφέρουμε από αγκάθινα στεφάνια. Όλοι έχουμε ένα σταυρό που σηκώνουμε. Όλοι ζούμε σ αυτό τον πεσμένο κόσμο και συμμετέχουμε στον πόνο και τη θλίψη του. Όμως τα αγκάθινα στεφάνια και οι σταυροί που σηκώνουμε βρίσκουν τη λύση τους στον Ιησού, που είπε: "Έλθετε προς με, πάντες οι κοπιώντες και πεφορτισμένοι, και εγώ θέλω σας αναπαύσει. Άρατε τον ζυγόν μου εφ υμάς και μάθετε απ εμού, διότι πράος είμαι και ταπεινός την καρδίαν, και θέλετε ευρεί ανάπαυσιν εν ταις ψυχαίς υμών· διότι ο ζυγός μου είναι καλός και το φορτίον μου ελαφρόν".Ματθ.11:28-30.
Ο κόσμος της Βασιλείας του Θεού που περιμένουμε, θα κυβερνηθεί από ανθρώπους που θα έχουν υπερνικήσει τα αγκάθια. Είναι εκείνοι που συμπάσχουν τώρα μαζί Του, για να αξιωθούν να αναλάβουν θέσεις διακυβέρνησης στη Νέα Δημιουργία Του.
"Εάν συναπεθάνομεν, θέλομεν και συζήσει· εάν υπομένωμεν, θέλομεν και συμβασιλεύσει". Β' Τιμ.β:11-12...
ΠΕΝΤΗΚΟΣΤΗ
Η
Πεντηκοστή δεν είναι μια απλή συνέπεια ή συνέχεια της Ενσαρκώσεως. Η Πεντηκοστή
έχει όλη την αξία της καθ' εαυτή, είναι η δεύτερη πράξη του Πατρός: ο Πατήρ
αποστέλλει τον Υιό και τώρα αποστέλλει το Άγιο Πνεύμα. Η τέλεια αποστολή του, ο
Χριστός επανέρχεται προς τον Πατέρα για να κατέλθει τώρα το Άγιο Πνεύμα ως
Πρόσωπο. Η Πεντηκοστή εμφανίζεται έτσι ως το έσχατο τέλος της τριαδικής
οικονομίας της σωτηρίας. Κατά τους Πατέρες ο Χριστός είναι ο μεγάλος Πρόδρομος
του Αγίου Πνεύματος.
Ο
Μέγας Αθανάσιος λέγει: "ο Λόγος έγινε σάρκα... ίνα οι άνθρωποι ενωθέντες
πνευματικά, γίνουν ένα Πνεύμα". Επίσης κατά τον άγιο Συμεών: "Αυτός ήταν ο
σκοπός και ο προορισμός κάθε έργου της σωτηρίας μας από το Χριστό, να πάρουν οι
πιστοί το Άγιο Πνεύμα".
Δοσμένο στον άνθρωπο κατά τη θεία εμφύσηση, τη στιγμή της δημιουργίας, το Άγιο Πνεύμα του αποδίδεται πάλι την ημέρα της Πεντηκοστής και του γίνεται πιό εσωτερικό, πιό οικείο από αυτόν τον ίδιο. "Πυρ ήλθα να βάλω στη γη" (Λουκ. 12,49), αυτή η φωτιά είναι το Άγιο Πνεύμα.
Κάτω από την εικόνα των πυρίνων γλωσσών, η θεία ενέργεια θεοποιεί, εισέρχεται και αγκαλιάζει με την αλήθειά της τη φύση.
Εάν ο Χριστός ανακεφαλαιώνει και ολοκληρώνει την ανθρώπινη φύση στην ενότητα του σώματός του, το Άγιο Πνεύμα, αντίθετα, αναφέρεται στην προσωπική αρχή της φύσεως, στα ανθρώπινα πρόσωπα, και κάνει κάθε ένα χαρισματικό. Όπως λέγει ο Άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας, έχουμε συγχωνευθεί σε ένα μόνο Σώμα, αλλά διαιρεθεί σε προσωπικότητες.
Η επιφοίτηση του Αγίου Πνεύματος προηγείται και αναγγέλλεται από την εορτή της Αγίας Τριάδος. Από την αποκάλυψη της ουράνιας Εκκλησίας των τριών θείων Προσώπων, το Πνεύμα οδηγεί στη σύσταση της επίγειας εικόνας του: την Εκκλησία των ανθρώπων.
Την Κυριακή της Πεντηκοστής, η εικόνα της Τριάδος προσφέρεται στη θεωρία των πιστών σαν ένας θείος καθρέπτης, όπου οι άνθρωποι διαβάζουν τη μυστηριώδη αλήθεια της ίδιας τους υπάρξεως.
Τώρα μπορούμε να κατανοήσουμε καλύτερα τη σύνθεση της εικόνας. Δεν είναι καθόλου μια απλή εικονογραφία του κειμένου των Πράξεων (2,3). Δείχνει το Κολλέγιο των δώδεκα αποστόλων, το μυστηριώδες πλήρωμα που αντικαθιστά τις δώδεκα φυλές του Ισραήλ.
Βλέπουμε τους αποστόλους καθισμένους, σχηματίζοντας δυο ομάδες, η μια απέναντι στην άλλη, πάνω σε πεταλόμορφο έδρανο με πλάτη και υποπόδιο έχοντας επικεφαλής τον Πέτρο και τον Παύλο. Οι τέσσερις ευαγγελιστές και ο Παύλος κρατούν κλειστούς κώδικες ενώ ο Πέτρος και οι λοιποί απόστολοι κλειστά ειλητάρια. Η παρουσία τους έχει την ευγλωττία του συμβόλου που περιλαμβάνει όλο το σώμα της Εκκλησίας. Γι' αυτό η Παρθένος απουσιάζει. Ήταν παρούσα στην εικόνα της Αναλήψεως, που έπαιρνε από πάνω τη τυπική ευλογία του Χριστού και την υπόσχεσή, του της επικλήσεως - Πεντηκοστής.
Όλοι βρίσκονται στο ίδιο επίπεδο, σε μια κλίμακα όμοιου μεγέθους, που είναι η ισοτιμία τους. Ο Πέτρος και ο Παύλος αφήνουν μια κενή θέση μεταξύ τους. Εδώ ο Χριστός είναι αόρατος, αλλά αυτός που είναι το Κεφάλι είναι πάντοτε παρών, είναι αυτός που κυβερνά και κατευθύνει την Εκκλησία. Η εικόνα δείχνει μια ανοικτή σύνθεση και τοποθετεί το γεγονός σε μια πλατειά, ψηλή σκηνή, "υπερώο" του οποίου ο απεριόριστος εκκλησιαστικός χώρος εξουσιάζει το κόσμο.
Είναι ανοικτό από πάνω, είναι σαν να ελκύεται προς τον ουρανό, προς τη πατρική Πηγή, απ' όπου αναχωρούν οι πύρινες γλώσσες, οι τριαδικές ενέργειες συγκεντρωμένες στο Άγιο Πνεύμα.
Ανοίγει επίσης προς τα κάτω, σε μια μαύρη αψίδα, όπου βασανίζεται ένας φυλακισμένος ντυμένος σαν βασιλιάς, αλλού η αψίδα είναι κλεισμένη με ένα κιγκλίδωμα φυλακής που υπογραμμίζει μια κατάσταση αιχμαλωσίας. Η επιγραφή γύρω από το κεφάλι του φυλακισμένου εξηγεί ότι είναι ο Κόσμος προσωποποιημένος, το αιχμάλωτο σύμπαν του Πρίγκηπα αυτού του κόσμου.
Το σκοτάδι που τον περιβάλλει, εικονίζει "τα σκότη και τη σκιά του θανάτου" είναι ο καθολικευμένος άδης απ' όπου ο μη βαπτισμένος κόσμος αποχωρεί και στο μέρος του το πιο φωτεινό, επιθυμεί επίσης το αποστολικό φως του Ευαγγελίου.
Τείνει τα χέρια του για να πάρει αυτός επίσης τη χάρη και τα δώδεκα ειλητάρια που κρατεί με σεβασμό πάνω σε ένα ύφασμα, συμβολίζουν το κήρυγμα των δώδεκα αποστόλων, αποστολική ιεραποστολή της Εκκλησίας και παγκόσμια υπόσχεση της σωτηρίας.
Είναι η αντίθεση των δυο αυτών κόσμων που συνυπάρχουν, πάνω η "καινή γη", ο ιδεώδης Κόσμος, πυρπολημένος από το θείο πυρ και κάτω ο φυλακισμένος, ο απελπισμένος Κόσμος που τείνει χέρι προς το Χριστό, από τον οποίο δεν θα μείνει ποτέ άδειο.
Οι απόστολοι είναι ταυτόχρονα ίδιοι και οι άλλοι: στην ανθρώπινη φύση ενώνεται μια πύρινη γλώσσα. Εντελώς φυσικά τη Κυριακή που ακολουθεί την Πεντηκοστή και κλείνει το χρόνο της, η Εκκλησία γιορτάζει την εορτή των Αγίων Πάντων, την εορτή όλων των αγίων, γνωστών και αγνώστων. Είναι η εορτή αυτής της ουσίας της Εκκλησίας, της αγιότητος, η εορτή των πυρίνων γλωσσών της Πεντηκοστής.
Η Εκκλησία γεμάτη από την Αγία Τριάδα, συμπληρώνεται στην Εκκλησία γεμάτη από αγίους.
Ο
Μέγας Αθανάσιος λέγει: "ο Λόγος έγινε σάρκα... ίνα οι άνθρωποι ενωθέντες
πνευματικά, γίνουν ένα Πνεύμα". Επίσης κατά τον άγιο Συμεών: "Αυτός ήταν ο
σκοπός και ο προορισμός κάθε έργου της σωτηρίας μας από το Χριστό, να πάρουν οι
πιστοί το Άγιο Πνεύμα". Δοσμένο στον άνθρωπο κατά τη θεία εμφύσηση, τη στιγμή της δημιουργίας, το Άγιο Πνεύμα του αποδίδεται πάλι την ημέρα της Πεντηκοστής και του γίνεται πιό εσωτερικό, πιό οικείο από αυτόν τον ίδιο. "Πυρ ήλθα να βάλω στη γη" (Λουκ. 12,49), αυτή η φωτιά είναι το Άγιο Πνεύμα.
Κάτω από την εικόνα των πυρίνων γλωσσών, η θεία ενέργεια θεοποιεί, εισέρχεται και αγκαλιάζει με την αλήθειά της τη φύση.
Εάν ο Χριστός ανακεφαλαιώνει και ολοκληρώνει την ανθρώπινη φύση στην ενότητα του σώματός του, το Άγιο Πνεύμα, αντίθετα, αναφέρεται στην προσωπική αρχή της φύσεως, στα ανθρώπινα πρόσωπα, και κάνει κάθε ένα χαρισματικό. Όπως λέγει ο Άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας, έχουμε συγχωνευθεί σε ένα μόνο Σώμα, αλλά διαιρεθεί σε προσωπικότητες.
Η επιφοίτηση του Αγίου Πνεύματος προηγείται και αναγγέλλεται από την εορτή της Αγίας Τριάδος. Από την αποκάλυψη της ουράνιας Εκκλησίας των τριών θείων Προσώπων, το Πνεύμα οδηγεί στη σύσταση της επίγειας εικόνας του: την Εκκλησία των ανθρώπων.
Την Κυριακή της Πεντηκοστής, η εικόνα της Τριάδος προσφέρεται στη θεωρία των πιστών σαν ένας θείος καθρέπτης, όπου οι άνθρωποι διαβάζουν τη μυστηριώδη αλήθεια της ίδιας τους υπάρξεως.
Τώρα μπορούμε να κατανοήσουμε καλύτερα τη σύνθεση της εικόνας. Δεν είναι καθόλου μια απλή εικονογραφία του κειμένου των Πράξεων (2,3). Δείχνει το Κολλέγιο των δώδεκα αποστόλων, το μυστηριώδες πλήρωμα που αντικαθιστά τις δώδεκα φυλές του Ισραήλ.
Βλέπουμε τους αποστόλους καθισμένους, σχηματίζοντας δυο ομάδες, η μια απέναντι στην άλλη, πάνω σε πεταλόμορφο έδρανο με πλάτη και υποπόδιο έχοντας επικεφαλής τον Πέτρο και τον Παύλο. Οι τέσσερις ευαγγελιστές και ο Παύλος κρατούν κλειστούς κώδικες ενώ ο Πέτρος και οι λοιποί απόστολοι κλειστά ειλητάρια. Η παρουσία τους έχει την ευγλωττία του συμβόλου που περιλαμβάνει όλο το σώμα της Εκκλησίας. Γι' αυτό η Παρθένος απουσιάζει. Ήταν παρούσα στην εικόνα της Αναλήψεως, που έπαιρνε από πάνω τη τυπική ευλογία του Χριστού και την υπόσχεσή, του της επικλήσεως - Πεντηκοστής.
Όλοι βρίσκονται στο ίδιο επίπεδο, σε μια κλίμακα όμοιου μεγέθους, που είναι η ισοτιμία τους. Ο Πέτρος και ο Παύλος αφήνουν μια κενή θέση μεταξύ τους. Εδώ ο Χριστός είναι αόρατος, αλλά αυτός που είναι το Κεφάλι είναι πάντοτε παρών, είναι αυτός που κυβερνά και κατευθύνει την Εκκλησία. Η εικόνα δείχνει μια ανοικτή σύνθεση και τοποθετεί το γεγονός σε μια πλατειά, ψηλή σκηνή, "υπερώο" του οποίου ο απεριόριστος εκκλησιαστικός χώρος εξουσιάζει το κόσμο.
Είναι ανοικτό από πάνω, είναι σαν να ελκύεται προς τον ουρανό, προς τη πατρική Πηγή, απ' όπου αναχωρούν οι πύρινες γλώσσες, οι τριαδικές ενέργειες συγκεντρωμένες στο Άγιο Πνεύμα.
Ανοίγει επίσης προς τα κάτω, σε μια μαύρη αψίδα, όπου βασανίζεται ένας φυλακισμένος ντυμένος σαν βασιλιάς, αλλού η αψίδα είναι κλεισμένη με ένα κιγκλίδωμα φυλακής που υπογραμμίζει μια κατάσταση αιχμαλωσίας. Η επιγραφή γύρω από το κεφάλι του φυλακισμένου εξηγεί ότι είναι ο Κόσμος προσωποποιημένος, το αιχμάλωτο σύμπαν του Πρίγκηπα αυτού του κόσμου.
Το σκοτάδι που τον περιβάλλει, εικονίζει "τα σκότη και τη σκιά του θανάτου" είναι ο καθολικευμένος άδης απ' όπου ο μη βαπτισμένος κόσμος αποχωρεί και στο μέρος του το πιο φωτεινό, επιθυμεί επίσης το αποστολικό φως του Ευαγγελίου.
Τείνει τα χέρια του για να πάρει αυτός επίσης τη χάρη και τα δώδεκα ειλητάρια που κρατεί με σεβασμό πάνω σε ένα ύφασμα, συμβολίζουν το κήρυγμα των δώδεκα αποστόλων, αποστολική ιεραποστολή της Εκκλησίας και παγκόσμια υπόσχεση της σωτηρίας.
Είναι η αντίθεση των δυο αυτών κόσμων που συνυπάρχουν, πάνω η "καινή γη", ο ιδεώδης Κόσμος, πυρπολημένος από το θείο πυρ και κάτω ο φυλακισμένος, ο απελπισμένος Κόσμος που τείνει χέρι προς το Χριστό, από τον οποίο δεν θα μείνει ποτέ άδειο.
Οι απόστολοι είναι ταυτόχρονα ίδιοι και οι άλλοι: στην ανθρώπινη φύση ενώνεται μια πύρινη γλώσσα. Εντελώς φυσικά τη Κυριακή που ακολουθεί την Πεντηκοστή και κλείνει το χρόνο της, η Εκκλησία γιορτάζει την εορτή των Αγίων Πάντων, την εορτή όλων των αγίων, γνωστών και αγνώστων. Είναι η εορτή αυτής της ουσίας της Εκκλησίας, της αγιότητος, η εορτή των πυρίνων γλωσσών της Πεντηκοστής.
Η Εκκλησία γεμάτη από την Αγία Τριάδα, συμπληρώνεται στην Εκκλησία γεμάτη από αγίους.
ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΑΣ ΤΗΣ ΠΕΝΤΗΚΟΣΤΗΣ
ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΑΣ ΤΗΣ ΠΕΝΤΗΚΟΣΤΗΣ
Ἡ Κυριακή τῆς Πεντηκοστῆς εἶναι ἑορτή τῆς Ἁγίας Τριάδος
(τό Ἅγιο Πνεῦμα τιμᾶται ἀποκλειστικά τήν ἑπόμενη μέρα, τή Δευτέρα
τοῦ Ἁγίου Πνεύματος). Ἡ Πεντηκοστή εἶναι καί θεωρεῖται
ἑορτή τῆς Ἁγίας Τριάδος, ἐπειδή μέ τήν κάθοδο τοῦ Ἁγίου Πνεύματος
μάθαμε ὅ τι ὁ Θεός εἶναι Τριαδικός. Καί προηγουμένως,
τόσο στήν Παλαιά Διαθήκη, σκιωδῶς, ὅσο καί στή διδασκαλία
τοῦ Χριστοῦ οἱ ἄνθρωποι μάθαιναν τό Τριαδικό τοῦ Θεοῦ,
ἀλλά ἀπέκτησαν ἐμπειρική πεῖρα τῆς τριαδικῆς Ὑποστάσεώς Του
μόνο κατά τήν Πεντηκοστή. Ἡ λύτρωση τοῦ ἀνθρωπίνου γένους
πραγματοποιήθηκε μέ τή θέληση καί τήν ἐνέργεια καί τῶν τριῶν
Θείων Προσώπων. Ἡ Ἁγία Τριάδα ἀποκαλύπτεται μέσα
στόν κόσμο καί τά τρία Πρόσωπα συνεργάζονται
γιά τή σωτηρία ὁλόκληρου τοῦ κόσμου.
Ὁ Πατήρ ἐξαπέστειλε τόν Υἱό Του τό Μονογενῆ καί Αὐτόςμέ τό Αἷμα Του ἐξαγόρασε κι ἔσωσε τήν ἀνθρώπινη φύση
ἀπό τή φθορά καί τό θάνατο. Τώρα πλέον, ὁ ἄνθρωπος καθίστατο
ἱκανός νά δεχθεῖ τό Ἅγιο Πνεῦμα καί νά πραγματώσει τόν ἀνώτατο στόχο
γιά τόν ἑαυτό του, πού ἦταν ἡ θέωση.
Ἡ Πεντηκοστή εἶναι ἡ γενέθλιος ἡμέρα τῆς Ἐκκλησίας.Πενήντα μέρες ἀπό τήν Ἀνάσταση τοῦ Χριστοῦ ἤ δέκα μέρεςἀπό τήν Ἀνάληψή Του, ἡ Οἰκονομία τῆς Τριάδος ἐκπληρώνεται
μέ τήν ἀποκάλυψη τοῦ Πατρός μέσα στό ἔργο τοῦ Χριστοῦκαί τοῦ Ἁγίου Πνεύματος. Ὁ ἄνθρωπος, δεχόμενος τά δῶρατοῦ Ἁγίου Πνεύματος, γίνεται μέτοχος τῆς Τριαδικῆς ζωῆς
καί προγεύεται τή θέωσή του. Στήν εἰκόνα τῆς Πεντηκοστῆς,
τό γεγονός τῆς ἐπιφοίτησης τοῦ Ἁγίου Πνεύματος διαδραματίζεταιμπροστά σέ ἕνα κτίριο καί ὄχι μέσα σέ αὐτό, γιά νά φανεῖ ὅτι ἡ σημασία
τοῦ γεγονότος δέν ἐξαντλεῖται σέ ἐκεῖνο τόν συγκεκριμένο τόπο,
οὔτε τή συγκεκριμένη στιγμή. Χαράσσεται μία ἀπέραντη προοπτική
πού ὑπερβαίνει τήν ἱστορική στιγμή καί ἐκφράζει τόν ἐσωτερικό λόγο
τῶν γεγονότων. Τό Ἅγιο Πνεῦμα διατηρεῖ παντοτινά τήν παρουσία Τουμέσα στήν Ἐκκλησία καί ἀποτελεῖ τόν ἀπαραίτητο ὅρο γιά τήν τέλεση
τῶν Μυστηρίων της. Ἡ διοίκηση τῆς Ἐκκλησίας, ἡ ὀρθή διδασκαλία,
ἡ Ἱεραποστολή, ἡ διαμόρφωση τῶν ὕμνων, τῶν προσευχῶν
καί τῆς ὀρθόδοξης Ἁγιογραφίας εἶναι τρανή ἀπόδειξη ὅτι ἡ Ἐκκλησία
δέν εἶναι ἕνα ἀνθρώπινο καθίδρυμα, ἀλλά μία ζωντανή καί οὐσιαστική
κοινότητα Θεοῦ καί ἀνθρώπων μέ κεφαλή τό Χριστό.
Ἡ εἰκόνα τῆς Πεντηκοστῆς παρουσιάζει τούς Ἀποστόλους νά κάθονται
πάνω σέ ἕνα πάγκο, πού ἔχει ἡμικυκλικό σχῆμα.
Καταλαμβάνουν καί τίς δύο πλευρές του. Ἕξι στή μία σειράκαί ἕξι στήν ἄλλη. Ὅλοι βρίσκονται στό ἴδιο ἐπίπεδο, γιά νά δηλωθεῖ
ἡ ἰσοτιμία, ἡ ἰσότητά τους καί ἡ ἁρμονία πού ἐπικρατεῖ στή σύνοδό τους.
Γι’ αὐτό οἱ Πατέρες τῶν Οἰκουμενικῶν Συνόδων τοποθετοῦνται στίς εἰκόνες
μέ τόν ἴδιο τρόπο. Σύμφωνα μέ τή διήγηση στίς Πράξεις τῶν Ἀποστόλων,
ἦταν ἀναγκαία ἡ συμπλήρωση τῆς θέσης τοῦ Ἰούδα. Καί οἱ Ἀπόστολοι
ἐξέλεξαν μεταξύ δύο, τό Ματθία (βλ. Πράξ. α΄, 26), ὥστε νά εἶναι
καί πάλι δώδεκα. Ὁ ἀριθμός δώδεκα θυμίζει τίς δώδεκα φυλές
τοῦ Ἰσραήλ καί ἔχει συμβολικό χαρακτῆρα, τόσο στήν Παλαιά ὅσο
καί στήν Καινή Διαθήκη. Δηλώνει τήν τελειότητα τῆς Διαθήκης,
τήν πληρότητα τοῦ Σώματος τοῦ Χριστοῦ. Αὐτός ὁ ἀριθμητικός συμβολισμός
φανερώνει ἕνα δογματικό στοιχεῖο τῆς Πεντηκοστῆς, ὅτι τά χαρίσματα
τοῦ Ἁγίου Πνεύματος δόθηκαν σέ ὁλόκληρη τήν Ἐκκλησία, πού ἀποτελεῖται
ἀπό πλῆθος ἀνθρώπων ἑνωμένων διά τοῦ Πνεύματος σέ Σῶμα Χριστοῦ.
Παρόλα αὐτά, στήν εἰκόνα δέ βρίσκονται ὅλοι οἱ μαθητές τοῦ Χριστοῦ.
Αὐτό δέ σημαίνει ὅτι ὁ ἁγιογράφος κάνει διακρίσεις. Ἀντίθετα,
τοποθετεῖ κι ἄλλους Ἀποστόλους, τονίζοντας ὅτι ἡ Ἐκκλησία τοῦ Χριστοῦδέν περιορίζεται στούς δώδεκα καί στούς ἑβδομήκοντα μαθητές,ἀλλά ὅτι φωτίζεται καί ἁγιάζεται μέ τή Χάρη τοῦ Ἁγίου Πνεύματος
ὅλο τό Σῶμα τῆς Ἐκκλησίας.
Ὁ Ἀπόστολος Παῦλος καί οἱ Εὐαγγελιστές Μᾶρκος καί Λουκᾶς,
ἄν καί δέν ἦταν παρόντες τήν ὥρα τοῦ γεγονότος, ἐντούτοις ἁγιογραφοῦνται,
διότι κι αὐτοί φωτίστηκαν, ὅπως καί τόσοι ἄλλοι, τόσο πού μέ τίς πράξεις,
τά λόγια καί τά ἔργα τους ἑδραίωσαν τήν Ἐκκλησία. Ἰδιαίτερα, ὁ Μᾶρκος
καί ὁ Λουκᾶς, τοποθετοῦνται στήν εἰκόνα, γιατί μέ τή συγγραφή
τοῦ Εὐαγγελίου τους ἔγιναν φορεῖς καί μάρτυρες τῆς πλήρωσης τῆς ὑποσχέσεως
τοῦ Θεοῦ πρός τό λαό Του. Αὐτοί πού ἔγραψαν Εὐαγγέλιο τό κρατοῦν
στά χέρια τους, γιά νά θυμίζουν στό λαό ὅτι ἡ ζωή καί ἡ διδακαλίατοῦ Θεανθρώπου Χριστοῦ μεταδόθηκε στούς μάρτυρες τῆς ζωῆς Τουκαί θά διαδοθεῖ σέ ὅλα τά μήκη καί πλάτη τῆς γῆς μέ τήν ἐνέργεια
τοῦ Ἁγίου Πνεύματος (βλ. Πράξ. α΄, 8). Οἱ ὑπόλοιποι Ἀπόστολοι κρατοῦν στά χέρια τους εἰλητάρια,
πού συμβολίζουν τό κήρυγμα.
Ἄν καί δέν εἶχαν καταγράψει ὁ,τιδήποτε, μέ τά εἰλητάρια δηλώνεται
ἡ ἐκπλήρωση τῆς ὑποσχέσεως τοῦ Χριστοῦ σχετικά μέ τήν ἀποστολήτοῦ Ἁγίου Πνεύματος, τό ὁποῖο θά ἐξηγοῦσε στούς Ἀποστόλουςτή διδασκαλία τοῦ Κυρίου (βλ. Ἰω. ιδ΄, 26), τήν ὁποία θά κήρυτταν
σ’ ὅλη τήν οἰκουμένη. Οἱ δύο πρωτοκορυφαῖοι Ἀπόστολοι, Πέτρος καί Παῦλος,
κάθονται ἀπέναντι στή μέση τοῦ τόξου καί μεταξύ τους δημιουργεῖται κενό.
Εἶναι ἡ θέση τοῦ Διδασκάλου Χριστοῦ, πού εἶναι ἡ Κεφαλή τῆς Ἐκκλησίας
τήν ὁποία ἐπισκοπεῖ, κυβερνᾶ καί κατευθύνει ἀοράτως.Ἡ Παναγία δέ βρίσκεται στήν Εἰκόνα τῆς Πεντηκοστῆς, ὅπως συμβαίνει
στήν Εἰκόνα τῆς Ἀνάληψης, γιατί ἀπό τή στιγμή τῆς ἐκ Πνεύματος Ἁγίου
συλλήψεως τοῦ Χριστοῦ εἶχε ἤδη ἐπισκιαστεῖ ἀπό τή Χάρη τοῦ Ἁγίου Πνεύματος.
Ὁ Οὐσπένκυ, σχολιάζοντας τό θέμα, ἀναφέρει ὅτι, ἄν ἡ Παναγία βρισκόταν
στή σύνθεση, τότε θά ἦταν αὐτή τό κύριο πρόσωπο καί οἱ Ἀπόστολοι
σέ δεύτερο ἐπίπεδο. Ὁ στόχος τῆς Εἰκόνας, τόν ὁποῖο καί πετυχαίνει,
εἶναι νά φανεῖ ἡ ἰσοτιμία ὁλόκληρου τοῦ Ἀποστολικοῦ κύκλου. Στίς ἄκρες
κάτω κάθονται δύο νέοι, ὅπως καί στό τραπέζι τοῦ Μυστικοῦ Δείπνου.
Κάθονται ὁ Φίλιππος καί ὁ Θωμᾶς. Ὁ χορός τῶν Ἀποστόλων ἀποτελεῖ
τό θεμέλιο της Ἐκκλησίας καί οἱ χειροτονίες πού πραγματοποίησαν
δηλώνουν τήν ἐγκυρότητα τῆς ἀποστολικῆς διαδοχῆς στό Σῶμα τῆς Ἐκκλησίας.
Αὐτή ἡ ἀποστολική διαδοχή εἶναι βασική προϋπόθεση γιά τή γνησιότητα
τῆς Ἐκκλησίας μέχρι σήμερα, ὅπως τήν ὁμολογοῦμε στό Σύμβολο τῆς Πίστεως.Δέν εἶναι τυχαία ἡ τοποθέτηση νέων στίς ἄκρες. Δηλώνει ὅτι ὁ Ἀποστολικός
κύκλος δέν περιορίζεται. Συνεχίζονται οἱ σειρές ἀπό νέους Ἀποστόλους
καί θά συνεχίζονται μέχρι τό τέλος τῶν αἰώνων. Τό Ἅγιο Πνεῦμα παραμένει
συνεχῶς στήν Ἐκκλησία καί ἁγιάζει ὅλους ὅσους Τό δέχονται (βλ. Ἰω. ιδ΄, 16 - 17).
Κανένας ἀπό τούς Ἀποστόλους δέν ἔχει τήν ἴδια στάση ἤ κίνηση μέ ἄλλον.
Ἀπουσιάζει ἡ μονοτονία, ὅπως καί τά χαρίσματα τοῦ Ἁγίου Πνεύματος
διαφέρουν μεταξύ τους. Παρόλα αὐτά, ἡ ἑτερότητα μέσα στήν ἑνότητα
ἐκφράζει τήν καθολικότητα τῆς Ἐκκλησίας. Πάνω ἀπό τούς Ἀποστόλους
ἀπεικονίζεται, σέ σχῆμα ἑνός ἡμικυκλίου, τό οὐράνιο στερέωμα, ἀπό τό ὁποῖο
κατέρχεται τό Ἅγιο Πνεῦμα ὡς ἀκτίνες, δηλαδή μέ τή μορφή πύρινων γλωσσῶν.
Κάθε Ἀπόστολος παίρνει τά δῶρα, τάχαρίσματα τοῦ Ἁγίου Πνεύματος.
Οἱ πύρινες γλῶσσες κατέβηκαν χωριστά γιά κάθε ἕνα μέλος τῆς Ἐκκλησίας.Ὁ ἁγιασμός δέ δόθηκε σέ ἕνα πρόσωπο κι ἀπό αὐτό σέ ἄλλο, ἀλλά ἄμεσα
στό κάθε μέλος τῆς Ἐκκλησίας. Τώρα, ὁ ἄνθρωπος δέ δέχεται ἐξωτερικά
τήν Τριαδική ἀποκάλυψη, ὅπως ἔγινε στή Βάπτιση τοῦ Χριστοῦ καί στή
Μεταμόρφωση, ἀλλά ἐσωτερικά, ὅπως ἔγινε τήν ἡμέρα τῆς Πεντηκοστῆς. Σκοπός τῆς ἀποκάλυψης αὐτῆς εἶναι ἡ πνευματική ἐν Χριστῷ τελείωση
τοῦ ἀνθρώπου μέ τή βοήθεια τοῦ Ἁγίου Πνεύματος, μέσα ἀπό τό Βάπτισμα
καί τή σφραγίδα τοῦ Ἁγίου Πνεύματος μέ τό μυστήριο τοῦ Χρίσματος.
Κάτω σέ μία μαύρη ἁψίδα, βρίσκεται ἕνας ἡλικιωμένος βασιλιάς.
Εἶναι ἡ προσωποποίηση τοῦ κόσμου. Σέ μερικές ἁγιογραφίες στή θέση
τοῦ κόσμου βρίσκονται ἄνθρωποι διαφόρων ἐθνῶν μέ τά δικά τουςἰδιαίτερα χαρακτηριστικά. Τό σκοτάδι πού περιβάλλει τόν κόσμο
καί τούς ἀνθρώπους, φανερώνει τό σκοτάδι τῆς ἀγνωσίας, τήν ἀπουσία
τοῦ νοήματος τῆς ζωῆς καί τή σκιά τοῦ θανάτου πού κυριαρχεῖ,
ὅταν ἀπουσιάζει ὁ Λόγος τῆς Ζωῆς καί τό Πνεῦμα τό Ἅγιο πού ὁδηγεῖ
στήν ἀλήθεια (βλ. Ἰω. ιστ΄, 13). Τείνει τά χέρια του νά πάρει κι αὐτός
τή Χάρη τοῦ Εὐαγγελίου. Κρατεῖ μέ σεβασμό μία σινδόνη μέ τά δώδεκα
εἰλητάρια τῶν Ἀποστόλων, πού εἶναι ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ πού θά κηρυχθεῖ
σέ ὅλη τήν οἰκουμένη. Ἡ Εἰκόνα τῆς Πεντηκοστῆς μᾶς προτρέπει νά δοῦμε
τό φῶς πού περιβάλλει τούς Ἀποστόλους σέ ἀντίθεση μέ τό σκοτάδι,
στό ὁποῖο ρίχθηκε ὁ κόσμος μετά τήν πτώση του. Ἄρα, σκοπός
τοῦ Παρακλήτου εἶναι, διά μέσου τῆς Ἐκκλησίας, ὁ κόσμος νά κατηχηθεῖ,
νά ἁγιαστεῖ, νά ὁλοκληρωθεῖ καί νά ἀναγεννηθεῖ πνευματικά,
γιά νά μπορέσει νά ζήσει ἀληθινά.
Ἡ Κυριακή τῆς Πεντηκοστῆς εἶναι ἑορτή τῆς Ἁγίας Τριάδος
(τό Ἅγιο Πνεῦμα τιμᾶται ἀποκλειστικά τήν ἑπόμενη μέρα, τή Δευτέρα
τοῦ Ἁγίου Πνεύματος). Ἡ Πεντηκοστή εἶναι καί θεωρεῖται
ἑορτή τῆς Ἁγίας Τριάδος, ἐπειδή μέ τήν κάθοδο τοῦ Ἁγίου Πνεύματος
μάθαμε ὅ τι ὁ Θεός εἶναι Τριαδικός. Καί προηγουμένως,
τόσο στήν Παλαιά Διαθήκη, σκιωδῶς, ὅσο καί στή διδασκαλία
τοῦ Χριστοῦ οἱ ἄνθρωποι μάθαιναν τό Τριαδικό τοῦ Θεοῦ,
ἀλλά ἀπέκτησαν ἐμπειρική πεῖρα τῆς τριαδικῆς Ὑποστάσεώς Του
μόνο κατά τήν Πεντηκοστή. Ἡ λύτρωση τοῦ ἀνθρωπίνου γένους
πραγματοποιήθηκε μέ τή θέληση καί τήν ἐνέργεια καί τῶν τριῶν
Θείων Προσώπων. Ἡ Ἁγία Τριάδα ἀποκαλύπτεται μέσα
στόν κόσμο καί τά τρία Πρόσωπα συνεργάζονται
γιά τή σωτηρία ὁλόκληρου τοῦ κόσμου.
Ὁ Πατήρ ἐξαπέστειλε τόν Υἱό Του τό Μονογενῆ καί Αὐτόςμέ τό Αἷμα Του ἐξαγόρασε κι ἔσωσε τήν ἀνθρώπινη φύση
ἀπό τή φθορά καί τό θάνατο. Τώρα πλέον, ὁ ἄνθρωπος καθίστατο
ἱκανός νά δεχθεῖ τό Ἅγιο Πνεῦμα καί νά πραγματώσει τόν ἀνώτατο στόχο
γιά τόν ἑαυτό του, πού ἦταν ἡ θέωση.
Ἡ Πεντηκοστή εἶναι ἡ γενέθλιος ἡμέρα τῆς Ἐκκλησίας.Πενήντα μέρες ἀπό τήν Ἀνάσταση τοῦ Χριστοῦ ἤ δέκα μέρεςἀπό τήν Ἀνάληψή Του, ἡ Οἰκονομία τῆς Τριάδος ἐκπληρώνεται
μέ τήν ἀποκάλυψη τοῦ Πατρός μέσα στό ἔργο τοῦ Χριστοῦκαί τοῦ Ἁγίου Πνεύματος. Ὁ ἄνθρωπος, δεχόμενος τά δῶρατοῦ Ἁγίου Πνεύματος, γίνεται μέτοχος τῆς Τριαδικῆς ζωῆς
καί προγεύεται τή θέωσή του. Στήν εἰκόνα τῆς Πεντηκοστῆς,
τό γεγονός τῆς ἐπιφοίτησης τοῦ Ἁγίου Πνεύματος διαδραματίζεταιμπροστά σέ ἕνα κτίριο καί ὄχι μέσα σέ αὐτό, γιά νά φανεῖ ὅτι ἡ σημασία
τοῦ γεγονότος δέν ἐξαντλεῖται σέ ἐκεῖνο τόν συγκεκριμένο τόπο,
οὔτε τή συγκεκριμένη στιγμή. Χαράσσεται μία ἀπέραντη προοπτική
πού ὑπερβαίνει τήν ἱστορική στιγμή καί ἐκφράζει τόν ἐσωτερικό λόγο
τῶν γεγονότων. Τό Ἅγιο Πνεῦμα διατηρεῖ παντοτινά τήν παρουσία Τουμέσα στήν Ἐκκλησία καί ἀποτελεῖ τόν ἀπαραίτητο ὅρο γιά τήν τέλεση
τῶν Μυστηρίων της. Ἡ διοίκηση τῆς Ἐκκλησίας, ἡ ὀρθή διδασκαλία,
ἡ Ἱεραποστολή, ἡ διαμόρφωση τῶν ὕμνων, τῶν προσευχῶν
καί τῆς ὀρθόδοξης Ἁγιογραφίας εἶναι τρανή ἀπόδειξη ὅτι ἡ Ἐκκλησία
δέν εἶναι ἕνα ἀνθρώπινο καθίδρυμα, ἀλλά μία ζωντανή καί οὐσιαστική
κοινότητα Θεοῦ καί ἀνθρώπων μέ κεφαλή τό Χριστό.
Ἡ εἰκόνα τῆς Πεντηκοστῆς παρουσιάζει τούς Ἀποστόλους νά κάθονται
πάνω σέ ἕνα πάγκο, πού ἔχει ἡμικυκλικό σχῆμα.
Καταλαμβάνουν καί τίς δύο πλευρές του. Ἕξι στή μία σειράκαί ἕξι στήν ἄλλη. Ὅλοι βρίσκονται στό ἴδιο ἐπίπεδο, γιά νά δηλωθεῖ
ἡ ἰσοτιμία, ἡ ἰσότητά τους καί ἡ ἁρμονία πού ἐπικρατεῖ στή σύνοδό τους.
Γι’ αὐτό οἱ Πατέρες τῶν Οἰκουμενικῶν Συνόδων τοποθετοῦνται στίς εἰκόνες
μέ τόν ἴδιο τρόπο. Σύμφωνα μέ τή διήγηση στίς Πράξεις τῶν Ἀποστόλων,
ἦταν ἀναγκαία ἡ συμπλήρωση τῆς θέσης τοῦ Ἰούδα. Καί οἱ Ἀπόστολοι
ἐξέλεξαν μεταξύ δύο, τό Ματθία (βλ. Πράξ. α΄, 26), ὥστε νά εἶναι
καί πάλι δώδεκα. Ὁ ἀριθμός δώδεκα θυμίζει τίς δώδεκα φυλές
τοῦ Ἰσραήλ καί ἔχει συμβολικό χαρακτῆρα, τόσο στήν Παλαιά ὅσο
καί στήν Καινή Διαθήκη. Δηλώνει τήν τελειότητα τῆς Διαθήκης,
τήν πληρότητα τοῦ Σώματος τοῦ Χριστοῦ. Αὐτός ὁ ἀριθμητικός συμβολισμός
φανερώνει ἕνα δογματικό στοιχεῖο τῆς Πεντηκοστῆς, ὅτι τά χαρίσματα
τοῦ Ἁγίου Πνεύματος δόθηκαν σέ ὁλόκληρη τήν Ἐκκλησία, πού ἀποτελεῖται
ἀπό πλῆθος ἀνθρώπων ἑνωμένων διά τοῦ Πνεύματος σέ Σῶμα Χριστοῦ.
Παρόλα αὐτά, στήν εἰκόνα δέ βρίσκονται ὅλοι οἱ μαθητές τοῦ Χριστοῦ.
Αὐτό δέ σημαίνει ὅτι ὁ ἁγιογράφος κάνει διακρίσεις. Ἀντίθετα,
τοποθετεῖ κι ἄλλους Ἀποστόλους, τονίζοντας ὅτι ἡ Ἐκκλησία τοῦ Χριστοῦδέν περιορίζεται στούς δώδεκα καί στούς ἑβδομήκοντα μαθητές,ἀλλά ὅτι φωτίζεται καί ἁγιάζεται μέ τή Χάρη τοῦ Ἁγίου Πνεύματος
ὅλο τό Σῶμα τῆς Ἐκκλησίας.
Ὁ Ἀπόστολος Παῦλος καί οἱ Εὐαγγελιστές Μᾶρκος καί Λουκᾶς,
ἄν καί δέν ἦταν παρόντες τήν ὥρα τοῦ γεγονότος, ἐντούτοις ἁγιογραφοῦνται,
διότι κι αὐτοί φωτίστηκαν, ὅπως καί τόσοι ἄλλοι, τόσο πού μέ τίς πράξεις,
τά λόγια καί τά ἔργα τους ἑδραίωσαν τήν Ἐκκλησία. Ἰδιαίτερα, ὁ Μᾶρκος
καί ὁ Λουκᾶς, τοποθετοῦνται στήν εἰκόνα, γιατί μέ τή συγγραφή
τοῦ Εὐαγγελίου τους ἔγιναν φορεῖς καί μάρτυρες τῆς πλήρωσης τῆς ὑποσχέσεως
τοῦ Θεοῦ πρός τό λαό Του. Αὐτοί πού ἔγραψαν Εὐαγγέλιο τό κρατοῦν
στά χέρια τους, γιά νά θυμίζουν στό λαό ὅτι ἡ ζωή καί ἡ διδακαλίατοῦ Θεανθρώπου Χριστοῦ μεταδόθηκε στούς μάρτυρες τῆς ζωῆς Τουκαί θά διαδοθεῖ σέ ὅλα τά μήκη καί πλάτη τῆς γῆς μέ τήν ἐνέργεια
τοῦ Ἁγίου Πνεύματος (βλ. Πράξ. α΄, 8). Οἱ ὑπόλοιποι Ἀπόστολοι κρατοῦν στά χέρια τους εἰλητάρια,
πού συμβολίζουν τό κήρυγμα.
Ἄν καί δέν εἶχαν καταγράψει ὁ,τιδήποτε, μέ τά εἰλητάρια δηλώνεται
ἡ ἐκπλήρωση τῆς ὑποσχέσεως τοῦ Χριστοῦ σχετικά μέ τήν ἀποστολήτοῦ Ἁγίου Πνεύματος, τό ὁποῖο θά ἐξηγοῦσε στούς Ἀποστόλουςτή διδασκαλία τοῦ Κυρίου (βλ. Ἰω. ιδ΄, 26), τήν ὁποία θά κήρυτταν
σ’ ὅλη τήν οἰκουμένη. Οἱ δύο πρωτοκορυφαῖοι Ἀπόστολοι, Πέτρος καί Παῦλος,
κάθονται ἀπέναντι στή μέση τοῦ τόξου καί μεταξύ τους δημιουργεῖται κενό.
Εἶναι ἡ θέση τοῦ Διδασκάλου Χριστοῦ, πού εἶναι ἡ Κεφαλή τῆς Ἐκκλησίας
τήν ὁποία ἐπισκοπεῖ, κυβερνᾶ καί κατευθύνει ἀοράτως.Ἡ Παναγία δέ βρίσκεται στήν Εἰκόνα τῆς Πεντηκοστῆς, ὅπως συμβαίνει
στήν Εἰκόνα τῆς Ἀνάληψης, γιατί ἀπό τή στιγμή τῆς ἐκ Πνεύματος Ἁγίου
συλλήψεως τοῦ Χριστοῦ εἶχε ἤδη ἐπισκιαστεῖ ἀπό τή Χάρη τοῦ Ἁγίου Πνεύματος.
Ὁ Οὐσπένκυ, σχολιάζοντας τό θέμα, ἀναφέρει ὅτι, ἄν ἡ Παναγία βρισκόταν
στή σύνθεση, τότε θά ἦταν αὐτή τό κύριο πρόσωπο καί οἱ Ἀπόστολοι
σέ δεύτερο ἐπίπεδο. Ὁ στόχος τῆς Εἰκόνας, τόν ὁποῖο καί πετυχαίνει,
εἶναι νά φανεῖ ἡ ἰσοτιμία ὁλόκληρου τοῦ Ἀποστολικοῦ κύκλου. Στίς ἄκρες
κάτω κάθονται δύο νέοι, ὅπως καί στό τραπέζι τοῦ Μυστικοῦ Δείπνου.
Κάθονται ὁ Φίλιππος καί ὁ Θωμᾶς. Ὁ χορός τῶν Ἀποστόλων ἀποτελεῖ
τό θεμέλιο της Ἐκκλησίας καί οἱ χειροτονίες πού πραγματοποίησαν
δηλώνουν τήν ἐγκυρότητα τῆς ἀποστολικῆς διαδοχῆς στό Σῶμα τῆς Ἐκκλησίας.
Αὐτή ἡ ἀποστολική διαδοχή εἶναι βασική προϋπόθεση γιά τή γνησιότητα
τῆς Ἐκκλησίας μέχρι σήμερα, ὅπως τήν ὁμολογοῦμε στό Σύμβολο τῆς Πίστεως.Δέν εἶναι τυχαία ἡ τοποθέτηση νέων στίς ἄκρες. Δηλώνει ὅτι ὁ Ἀποστολικός
κύκλος δέν περιορίζεται. Συνεχίζονται οἱ σειρές ἀπό νέους Ἀποστόλους
καί θά συνεχίζονται μέχρι τό τέλος τῶν αἰώνων. Τό Ἅγιο Πνεῦμα παραμένει
συνεχῶς στήν Ἐκκλησία καί ἁγιάζει ὅλους ὅσους Τό δέχονται (βλ. Ἰω. ιδ΄, 16 - 17).
Κανένας ἀπό τούς Ἀποστόλους δέν ἔχει τήν ἴδια στάση ἤ κίνηση μέ ἄλλον.
Ἀπουσιάζει ἡ μονοτονία, ὅπως καί τά χαρίσματα τοῦ Ἁγίου Πνεύματος
διαφέρουν μεταξύ τους. Παρόλα αὐτά, ἡ ἑτερότητα μέσα στήν ἑνότητα
ἐκφράζει τήν καθολικότητα τῆς Ἐκκλησίας. Πάνω ἀπό τούς Ἀποστόλους
ἀπεικονίζεται, σέ σχῆμα ἑνός ἡμικυκλίου, τό οὐράνιο στερέωμα, ἀπό τό ὁποῖο
κατέρχεται τό Ἅγιο Πνεῦμα ὡς ἀκτίνες, δηλαδή μέ τή μορφή πύρινων γλωσσῶν.
Κάθε Ἀπόστολος παίρνει τά δῶρα, τάχαρίσματα τοῦ Ἁγίου Πνεύματος.
Οἱ πύρινες γλῶσσες κατέβηκαν χωριστά γιά κάθε ἕνα μέλος τῆς Ἐκκλησίας.Ὁ ἁγιασμός δέ δόθηκε σέ ἕνα πρόσωπο κι ἀπό αὐτό σέ ἄλλο, ἀλλά ἄμεσα
στό κάθε μέλος τῆς Ἐκκλησίας. Τώρα, ὁ ἄνθρωπος δέ δέχεται ἐξωτερικά
τήν Τριαδική ἀποκάλυψη, ὅπως ἔγινε στή Βάπτιση τοῦ Χριστοῦ καί στή
Μεταμόρφωση, ἀλλά ἐσωτερικά, ὅπως ἔγινε τήν ἡμέρα τῆς Πεντηκοστῆς. Σκοπός τῆς ἀποκάλυψης αὐτῆς εἶναι ἡ πνευματική ἐν Χριστῷ τελείωση
τοῦ ἀνθρώπου μέ τή βοήθεια τοῦ Ἁγίου Πνεύματος, μέσα ἀπό τό Βάπτισμα
καί τή σφραγίδα τοῦ Ἁγίου Πνεύματος μέ τό μυστήριο τοῦ Χρίσματος.
Κάτω σέ μία μαύρη ἁψίδα, βρίσκεται ἕνας ἡλικιωμένος βασιλιάς.
Εἶναι ἡ προσωποποίηση τοῦ κόσμου. Σέ μερικές ἁγιογραφίες στή θέση
τοῦ κόσμου βρίσκονται ἄνθρωποι διαφόρων ἐθνῶν μέ τά δικά τουςἰδιαίτερα χαρακτηριστικά. Τό σκοτάδι πού περιβάλλει τόν κόσμο
καί τούς ἀνθρώπους, φανερώνει τό σκοτάδι τῆς ἀγνωσίας, τήν ἀπουσία
τοῦ νοήματος τῆς ζωῆς καί τή σκιά τοῦ θανάτου πού κυριαρχεῖ,
ὅταν ἀπουσιάζει ὁ Λόγος τῆς Ζωῆς καί τό Πνεῦμα τό Ἅγιο πού ὁδηγεῖ
στήν ἀλήθεια (βλ. Ἰω. ιστ΄, 13). Τείνει τά χέρια του νά πάρει κι αὐτός
τή Χάρη τοῦ Εὐαγγελίου. Κρατεῖ μέ σεβασμό μία σινδόνη μέ τά δώδεκα
εἰλητάρια τῶν Ἀποστόλων, πού εἶναι ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ πού θά κηρυχθεῖ
σέ ὅλη τήν οἰκουμένη. Ἡ Εἰκόνα τῆς Πεντηκοστῆς μᾶς προτρέπει νά δοῦμε
τό φῶς πού περιβάλλει τούς Ἀποστόλους σέ ἀντίθεση μέ τό σκοτάδι,
στό ὁποῖο ρίχθηκε ὁ κόσμος μετά τήν πτώση του. Ἄρα, σκοπός
τοῦ Παρακλήτου εἶναι, διά μέσου τῆς Ἐκκλησίας, ὁ κόσμος νά κατηχηθεῖ,
νά ἁγιαστεῖ, νά ὁλοκληρωθεῖ καί νά ἀναγεννηθεῖ πνευματικά,
γιά νά μπορέσει νά ζήσει ἀληθινά.
Δέσποινας Ἰωάννου - Βασιλείου
Πρεσβυτέρας - Ἐκπαιδευτικοῦ
Πρεσβυτέρας - Ἐκπαιδευτικοῦ
Η εικόνα της Πεντηκοστής
Η εικόνα της Πεντηκοστής
Στην
εικόνα της Πεντηκοστής, παρουσιάζονται ημικυκλικά καθισμένοι οι απόστολοι, με
παρόντα και αυτή τη φορά τον απόστολο Παύλο, γιατί αυτός που εκοπίασε
περισσότερο απ’ όλους, ο πρωτεργάτης του Ευαγγελίου, δεν μπορούσε να λείπει απ’
το γεγονός της Πεντηκοστής.
Από ένα κύκλο φωτός,
στο κέντρο της κορυφής της εικόνας, κατέρχονται σα βίαιη πνοή οι δώδεκα πύρινες
γλώσσες, ή αλλού παρουσιάζονται να έχουν ήδη κατέλθει επάνω στις κεφαλές των
αποστόλων, οι οποίοι για πρώτη φορά στο Δωδεκάορτο ζωγραφίζονται με φωτοστέφανο,
γιατί το φωτοστέφανο υπάρχει στους αγίους συμβολίζοντας τη συνεχή παρουσία του
Αγίου Πνεύματος μέσα στο συγκεκριμένο άνθρωπο, που, αρχίζοντας από το νου,
αγιάζει ολόκληρο το σώμα και την ψυχή. Πριν την Πεντηκοστή, διαρκής παρουσία του
Αγίου Πνεύματος δεν υπήρχε. Εκείνη την ημέρα, για πρώτη φορά, το Άγιο Πνεύμα
ήρθε και εσκήνωσε στους αποστόλους, στους συγκεκριμένους εκείνους ανθρώπους τους
οποίους είχε προετοιμάσει ο ίδιος ο Χριστός, κι επάνω στους οποίους εθεμελίωσε
την Εκκλησία, ώστε να υπάρχει συγκεκριμένη εικόνα της και συγκεκριμένος τρόπος
διαδοχής.
Από αυτή τη μέρα και μετά, η Εκκλησία δεν έχει μια απλή καταγραφή του νόμου, όπως επί Μωϋσέως, αλλά έχει ζωντανή την παρουσία του Αγίου Πνεύματος. Το Οποίο μιλάει και θα μιλάει μέχρι το τέλος του κόσμου. Πώς; «Οι Προφήται ως είδον, οι Απόστολοι ως εδίδαξαν, η Εκκλησία ως παρέλαβεν, οι Διδάσκαλοι ως εδογμάτισαν, η οικουμένη ως συμπεφρόνηκεν, η χάρις ως έλαμψεν, η αλήθεια ως αποδέδεικται, το ψεύδος ως απελήλαται, η σοφία ως επαρρησιάσατο, ο Χριστός ως εβράβευσεν» (Συνοδικό της Ορθοδοξίας).
Από αυτή τη μέρα και μετά, η Εκκλησία δεν έχει μια απλή καταγραφή του νόμου, όπως επί Μωϋσέως, αλλά έχει ζωντανή την παρουσία του Αγίου Πνεύματος. Το Οποίο μιλάει και θα μιλάει μέχρι το τέλος του κόσμου. Πώς; «Οι Προφήται ως είδον, οι Απόστολοι ως εδίδαξαν, η Εκκλησία ως παρέλαβεν, οι Διδάσκαλοι ως εδογμάτισαν, η οικουμένη ως συμπεφρόνηκεν, η χάρις ως έλαμψεν, η αλήθεια ως αποδέδεικται, το ψεύδος ως απελήλαται, η σοφία ως επαρρησιάσατο, ο Χριστός ως εβράβευσεν» (Συνοδικό της Ορθοδοξίας).
Πολλοί άνθρωποι
βρίσκονταν εκείνη την ώρα στο υπερώο, κατά την κάθοδο του Αγίου Πνεύματος. Όμως
μόνο οι απόστολοι δέχθηκαν τις πύρινες γλώσσες, δηλαδή την Ιερωσύνη. Ούτε καν η
Παναγία, ο τύπος της Εκκλησίας. Κι αφού η «τιμιωτέρα των Χερουβίμ» δεν εδέχθη
την Ιερωσύνη την πρώτη μέρα που δόθηκε απ’ ευθείας απ’ τον Θεάνθρωπο, Τον Οποίο
η ίδια είχε γεννήσει εν σαρκί, τότε ποιά γυναίκα μπορεί να τολμήσει να δεχτεί
αυτό που δεν δόθηκε σε Κείνη;
Στο κάτω μέρος της
εικόνας, στο κέντρο του ημικυκλίου των αποστόλων, σ’ ένα επίσης ημικυκλικό
άνοιγμα, ζωγραφίζεται ένας ηλικιωμένος άνθρωπος, ο οποίος επιγράφεται «ο
Κόσμος». Αυτός, φοράει στο κεφάλι του διάδημα, έχει διακοσμημένα ενδύματα και
στα χέρια του κρατάει στενόμακρο μανδήλιο που έχει μέσα 12 κλήρους, κι είναι
αυτοί οι κλήροι που αντιστοιχούσαν στον κάθε απόστολο, όταν εκλήρωσαν τη
διακονία όλης της οικουμένης. Έτσι, δεν έμεινε ούτε ένα μικρό τμήμα του κόσμου
που νάχει ποτέ τη δικαιολογία ότι έμεινε έξω από τη Χάρη και τη γνώση του
Θεού.
Βυζαντινή ζωγραφική θεωρία,
Νινέττα Βολουδάκη
Εκδόσεις Γρηγόρη, Αθήνα 1995
Εκδόσεις Γρηγόρη, Αθήνα 1995
Θεολογική ανάλυση της εικόνος της Περιτομής του Χριστού
Θεολογική ανάλυση της εικόνος της Περιτομής του Χριστού
Οκτώ ημέρες μετά την μεγάλη Δεσποτική εορτή των Χριστουγέννων, την μητρόπολη των εορτών σύμφωνα με τον άγιο Ιωάννη τον Χρυσόστομο, η Εκκλησία μας γιορτάζει άλλη μία μεγάλη Δεσποτική εορτή, την Περιτομή του Χριστού.
Η εικόνα της εορτής στην οποία θα αναφερθούμε προέρχεται από την Ιερά Μονή του αγίου Παντελεήμονος (Ρωσσικόν), του Αγίου Όρους. Ο οκταήμερος κατά την Μητέρα, και άναρχος κατά τον Πατέρα, ως βρέφος Χριστός εικονίζεται ξαπλωμένος ανάμεσα στην Παναγία, τον Ιωσήφ, και τούς Ιερείς του ναού να δέχεται από αγάπη και φιλανθρωπία για το ανθρώπινο γένος όχι μόνο την περιβολή των σπαργάνων, αλλά και αυτή την περιτομή της σαρκός.
Η εντολή του Θεού που δόθηκε αρχικά στον Αβραάμ προέβλεπε την περιτομή σε κάθε αρσενικό παιδί, «περιτμηθήσεται υμών πάν αρσενικόν, και περιτμηθήσεται την σάρκα της ακροβυστίας υμών, και έσται εις σημείον διαθήκης ανά μέσον εμού και παιδίον οκτώ ημερών περιτμηθήσεται υμών, πάν αρσενικόν εις γενεάς υμών».(Γεν. κεφ. ιζ 1).
Η περιτομή αν και τρομερά επώδυνη και αιματηρή πράξη, ήταν απαραίτητη για να δηλώση τον πιστό και καθαρό Ισραηλίτη. Ωστόσο ο βαθύτερος λόγος για τον οποίο γινόταν η περιτομή φαίνεται από τον λόγο του Θεού στον Αβραάμ, «και έσται εις σημείον διαθήκης ανά μέσον εμού και υμών». Έχει να κάνη δηλαδή με συμφωνία, με διαθήκη, ανάμεσα στον Θεό και τούς πιστούς Του. Άλλωστε περιτομή είχαν και άλλοι λαοί, όπως οι ειδωλολάτρες και οι ιερείς των Αιγυπτίων, οι Σαρακηνοί, οι Ισμαηλίτες και άλλοι, αλλά οι περισσότεροι από αυτούς δεν την έκαναν από θεοσέβεια, αλλά χάριν συνηθείας (Σεβ. Μητρ. Ιεροθέου: «Οι Δεσποτικές Εορτές»).
Η περιτομή ήταν προτύπωση του Βαπτίσματος που θα δινόταν με την ενανθρώπηση του Χριστού. Ο Χριστός ήταν εκείνος που έδωσε τον Νόμο στην Παλαιά Διαθήκη, και ο ίδιος έπρεπε να τον εφαρμόση και στον εαυτό Του. Έτσι ώστε να τον συμπληρώση και να τον υπερβή. Είναι πολύ χαρακτιριστικό το πρώτο στιχηρό ιδιόμελο του εσπερινού της εορτής «Συγκαταβαίνων ο Σωτήρ, τώ γένει των ανθρώπων, κατεδέξατο σπαργάνων περιβολήν ουκ εβδελύξατο σαρκός την περιτομήν», διότι δείχνει ότι ο Χριστός δέχτηκε την περιτομή από φιλανθρωπία και αγάπη για τον άνθρωπο, καθώς και για να αποδείξη ότι προσέλαβε αληθινή ανθρώπινη φύση, και όχι όπως υποστήριζαν οι Δοκιτιστές κατά δόκησιν και κατά φαντασίαν. Ο Χριστός απέδειξε με την Περιτομή Του, ότι το Σώμα του δεν ήταν ομοούσιο με την θεότητα. Το σώμα αφού θεώθηκε από την θεότητα του Λόγου, έγινε ομόθεο όχι όμως ομοούσιο με τον Θεό. Αυτό σημαίνει ότι και το Σώμα του Χριστού είναι πηγή της ακτίστου Χάριτος του Θεού, αλλά δεν έχει την ίδια ουσία με την θεότητα.(Μητροπολίτου Ιεροθέου ένθ. Ανωτ.).
Σύμφωνα με τον άγιο Ιωάννη τον Δαμασκηνό η περιτομή ήταν τύπος του Βαπτίσματος, της αχειροποιήτου δηλαδή περιτομής όπου ο άνθρωπος αποβάλλει την αμαρτία.
Είναι έκδηλη στην εικόνα η ευλάβεια των γονέων αλλά και των ιερέων. Ο ένας από τούς ιερείς κρατά ανοικτό βιβλίο, υποδηλώνοντας έτσι τον νόμο που ήταν δοσμένος από τον Θεό, και ο άλλος με κάποιο αιχμηρό αντικείμενο πλησιάζει προς τον Ιησού. Η τελετή λαμβάνει χώρα εντός του ναού, ενώ μπροστά από τον Χριστό εικονίζεται ο άγιος Βασίλειος ο Μέγας, που εορτάζει την ίδια μέρα. Είναι ενδεδυμένος με περίτεχνο φαιλόνι όπως και τα άμφια των ιερέων. Φοράει ωμόφορο χρυσοκέντητο, κρατάει χρυσό ευαγγέλιο, ενώ με το άλλο χέρι ευλογεί.
Πρέπει να τονίσουμε την σπουδαιότητα αυτής της μεγάλης Δεσποτικής εορτής, διότι αποτελούσε προεικόνιση του μεγάλου μυστηρίου του Βαπτίσματος. Ο Θεός έδωσε τον νόμο στην Παλαιά Διαθήκη για να προετοιμάση τον λαό για την υποδοχή του Χριστού. Ο άγιος Ιωάννης ο Ευαγγελιστής λέγει «ο νόμος διά Μωϋσέως εδόθη, η χάρις και η αλήθεια διά Ιησού Χριστού εγένετο». Η θέωση του ανθρώπου δεν επιτυγχάνεται διά της εξωτερικής τηρήσεως του νόμου, αλλά διά της κοινωνίας με το Πρόσωπο του Σωτήρος Χριστού.
Σημειώνη ο άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας πως η περιτομή δεν είχε την δύναμη να καταργήση τον θάνατο, σε αντίθεση με το βάπτισμα όπου ο άνθρωπος γίνεται μέρος του αναστημένου Σώματος του Χριστού, υπερβαίνει τον νόμο και κατατάσσεται στα τέκνα του Θεού.
Για το θέμα της περιτομής και της ακροβυστίας έγινε μεγάλο ζήτημα στην Εκκλησία, όταν μετά την Πεντηκοστή τέθηκε ο προβληματισμός για το αν οι προσήλυτοι στον Χριστιανισμό έπρεπε να περιτέμνονται. Εκεί, οι Ιουδαίοι υποστήριζαν ότι άνευ περιτομής «ου δύνασθαι σωθήναι». Η απόφαση της Αποστολικής εκείνης Συνόδου ήταν να μη περιτέμνονται όσοι προσέρχονται εκ των εθνών, αλλά να απέχουν από ειδωλόθυτα, αίμα, πνικτό και πορνεία. Οδηγήθηκαν σ’ αυτή την απόφαση ακριβώς διότι, εφ όσον η περιτομή ήταν προτύπωση του Βαπτίσματος προετοιμάζοντας τον λαό για την παρουσία του Σωτήρος, δεν ήταν απαραίτητο να υπάρχη.
Η όλη παράσταση διακρίνεται για την λιτότητα και την σεμνότητά της, καθώς και για μία μεγαλοπρέπεια που κρύβεται πίσω από τις κινήσεις των προσώπων, ενώ κεντρικό παραμένει πάντοτε το σώμα του μικρού Χριστού.
Οκτώ ημέρες μετά την μεγάλη Δεσποτική εορτή των Χριστουγέννων, την μητρόπολη των εορτών σύμφωνα με τον άγιο Ιωάννη τον Χρυσόστομο, η Εκκλησία μας γιορτάζει άλλη μία μεγάλη Δεσποτική εορτή, την Περιτομή του Χριστού.
Η εικόνα της εορτής στην οποία θα αναφερθούμε προέρχεται από την Ιερά Μονή του αγίου Παντελεήμονος (Ρωσσικόν), του Αγίου Όρους. Ο οκταήμερος κατά την Μητέρα, και άναρχος κατά τον Πατέρα, ως βρέφος Χριστός εικονίζεται ξαπλωμένος ανάμεσα στην Παναγία, τον Ιωσήφ, και τούς Ιερείς του ναού να δέχεται από αγάπη και φιλανθρωπία για το ανθρώπινο γένος όχι μόνο την περιβολή των σπαργάνων, αλλά και αυτή την περιτομή της σαρκός.
Η εντολή του Θεού που δόθηκε αρχικά στον Αβραάμ προέβλεπε την περιτομή σε κάθε αρσενικό παιδί, «περιτμηθήσεται υμών πάν αρσενικόν, και περιτμηθήσεται την σάρκα της ακροβυστίας υμών, και έσται εις σημείον διαθήκης ανά μέσον εμού και παιδίον οκτώ ημερών περιτμηθήσεται υμών, πάν αρσενικόν εις γενεάς υμών».(Γεν. κεφ. ιζ 1).
Η περιτομή αν και τρομερά επώδυνη και αιματηρή πράξη, ήταν απαραίτητη για να δηλώση τον πιστό και καθαρό Ισραηλίτη. Ωστόσο ο βαθύτερος λόγος για τον οποίο γινόταν η περιτομή φαίνεται από τον λόγο του Θεού στον Αβραάμ, «και έσται εις σημείον διαθήκης ανά μέσον εμού και υμών». Έχει να κάνη δηλαδή με συμφωνία, με διαθήκη, ανάμεσα στον Θεό και τούς πιστούς Του. Άλλωστε περιτομή είχαν και άλλοι λαοί, όπως οι ειδωλολάτρες και οι ιερείς των Αιγυπτίων, οι Σαρακηνοί, οι Ισμαηλίτες και άλλοι, αλλά οι περισσότεροι από αυτούς δεν την έκαναν από θεοσέβεια, αλλά χάριν συνηθείας (Σεβ. Μητρ. Ιεροθέου: «Οι Δεσποτικές Εορτές»).
Η περιτομή ήταν προτύπωση του Βαπτίσματος που θα δινόταν με την ενανθρώπηση του Χριστού. Ο Χριστός ήταν εκείνος που έδωσε τον Νόμο στην Παλαιά Διαθήκη, και ο ίδιος έπρεπε να τον εφαρμόση και στον εαυτό Του. Έτσι ώστε να τον συμπληρώση και να τον υπερβή. Είναι πολύ χαρακτιριστικό το πρώτο στιχηρό ιδιόμελο του εσπερινού της εορτής «Συγκαταβαίνων ο Σωτήρ, τώ γένει των ανθρώπων, κατεδέξατο σπαργάνων περιβολήν ουκ εβδελύξατο σαρκός την περιτομήν», διότι δείχνει ότι ο Χριστός δέχτηκε την περιτομή από φιλανθρωπία και αγάπη για τον άνθρωπο, καθώς και για να αποδείξη ότι προσέλαβε αληθινή ανθρώπινη φύση, και όχι όπως υποστήριζαν οι Δοκιτιστές κατά δόκησιν και κατά φαντασίαν. Ο Χριστός απέδειξε με την Περιτομή Του, ότι το Σώμα του δεν ήταν ομοούσιο με την θεότητα. Το σώμα αφού θεώθηκε από την θεότητα του Λόγου, έγινε ομόθεο όχι όμως ομοούσιο με τον Θεό. Αυτό σημαίνει ότι και το Σώμα του Χριστού είναι πηγή της ακτίστου Χάριτος του Θεού, αλλά δεν έχει την ίδια ουσία με την θεότητα.(Μητροπολίτου Ιεροθέου ένθ. Ανωτ.).
Σύμφωνα με τον άγιο Ιωάννη τον Δαμασκηνό η περιτομή ήταν τύπος του Βαπτίσματος, της αχειροποιήτου δηλαδή περιτομής όπου ο άνθρωπος αποβάλλει την αμαρτία.
Είναι έκδηλη στην εικόνα η ευλάβεια των γονέων αλλά και των ιερέων. Ο ένας από τούς ιερείς κρατά ανοικτό βιβλίο, υποδηλώνοντας έτσι τον νόμο που ήταν δοσμένος από τον Θεό, και ο άλλος με κάποιο αιχμηρό αντικείμενο πλησιάζει προς τον Ιησού. Η τελετή λαμβάνει χώρα εντός του ναού, ενώ μπροστά από τον Χριστό εικονίζεται ο άγιος Βασίλειος ο Μέγας, που εορτάζει την ίδια μέρα. Είναι ενδεδυμένος με περίτεχνο φαιλόνι όπως και τα άμφια των ιερέων. Φοράει ωμόφορο χρυσοκέντητο, κρατάει χρυσό ευαγγέλιο, ενώ με το άλλο χέρι ευλογεί.
Πρέπει να τονίσουμε την σπουδαιότητα αυτής της μεγάλης Δεσποτικής εορτής, διότι αποτελούσε προεικόνιση του μεγάλου μυστηρίου του Βαπτίσματος. Ο Θεός έδωσε τον νόμο στην Παλαιά Διαθήκη για να προετοιμάση τον λαό για την υποδοχή του Χριστού. Ο άγιος Ιωάννης ο Ευαγγελιστής λέγει «ο νόμος διά Μωϋσέως εδόθη, η χάρις και η αλήθεια διά Ιησού Χριστού εγένετο». Η θέωση του ανθρώπου δεν επιτυγχάνεται διά της εξωτερικής τηρήσεως του νόμου, αλλά διά της κοινωνίας με το Πρόσωπο του Σωτήρος Χριστού.
Σημειώνη ο άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας πως η περιτομή δεν είχε την δύναμη να καταργήση τον θάνατο, σε αντίθεση με το βάπτισμα όπου ο άνθρωπος γίνεται μέρος του αναστημένου Σώματος του Χριστού, υπερβαίνει τον νόμο και κατατάσσεται στα τέκνα του Θεού.
Για το θέμα της περιτομής και της ακροβυστίας έγινε μεγάλο ζήτημα στην Εκκλησία, όταν μετά την Πεντηκοστή τέθηκε ο προβληματισμός για το αν οι προσήλυτοι στον Χριστιανισμό έπρεπε να περιτέμνονται. Εκεί, οι Ιουδαίοι υποστήριζαν ότι άνευ περιτομής «ου δύνασθαι σωθήναι». Η απόφαση της Αποστολικής εκείνης Συνόδου ήταν να μη περιτέμνονται όσοι προσέρχονται εκ των εθνών, αλλά να απέχουν από ειδωλόθυτα, αίμα, πνικτό και πορνεία. Οδηγήθηκαν σ’ αυτή την απόφαση ακριβώς διότι, εφ όσον η περιτομή ήταν προτύπωση του Βαπτίσματος προετοιμάζοντας τον λαό για την παρουσία του Σωτήρος, δεν ήταν απαραίτητο να υπάρχη.
Η όλη παράσταση διακρίνεται για την λιτότητα και την σεμνότητά της, καθώς και για μία μεγαλοπρέπεια που κρύβεται πίσω από τις κινήσεις των προσώπων, ενώ κεντρικό παραμένει πάντοτε το σώμα του μικρού Χριστού.
Ιεροδιακόνου Σιλουανού Πεπονάκη
Δεκέμβριος 2001
Πηγή: fdathanasiou.wordpress.com
Δεκέμβριος 2001
Πηγή: fdathanasiou.wordpress.com
_________________
«όπου επισκιάζει η χάρις σου Αρχάγγελε, από εκεί διώκεται η δύναμη του διαβόλου.
Διότι δεν μπορεί να μείνει κοντά στο Φώς σου ο εωσφόρος που έπεσε στο σκοτάδι και παραμένει σ’ αυτό.
Γι' αυτό Μιχαήλ Αρχάγγελε, σε παρακαλούμε να σβήνεις τα βέλη του που είναι γεμάτα πυρ και κινούνται εναντίον μας»
Διότι δεν μπορεί να μείνει κοντά στο Φώς σου ο εωσφόρος που έπεσε στο σκοτάδι και παραμένει σ’ αυτό.
Γι' αυτό Μιχαήλ Αρχάγγελε, σε παρακαλούμε να σβήνεις τα βέλη του που είναι γεμάτα πυρ και κινούνται εναντίον μας»
“Μίλα όταν έχεις κάτι καλύτερο από την σιωπή.”
Εγγραφή σε:
Αναρτήσεις (Atom)